HISTORIA

Początki parafii sięgają roku 1442, w którym rycerz Teodoryk (Dytrych), właściciel wsi Ostrów, założonej niewiele wcześniej[1], otrzymał od biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego dokument erekcyjny dla nowej parafii i kościoła p.w. św. Hieronima Wyznawcy i Doktora[2] Dokładna lokalizacja kościoła nie jest znana. Wg miejscowej tradycji kościół ten miał stać w okolicach rynku późniejszego miasteczka[3], jednakże opis starego kościoła z pocz. XVIII w. lokuje go przy drodze „od Lublina”[4], a zatem na lubelskim przedmieściu, choć być może bliżej miasta niż obecny kościół, oddalony od rynku o ponad 600 m. O jego znacznym odsunięciu od zwartej zabudowy miejskiej może świadczyć i to, iż mimo licznych pożarów, w tym wielkiego pożaru w 1605 r., drewniany kościół przetrwał praktycznie nienaruszony do połowy XVIII w.

W 1548 r. nastąpiła drogą wymiany zasadnicza zmiana statusu Ostrowa z prywatnej wsi Tęczyńskich na miasto królewskie na mocy przywileju króla Zygmunta Augusta[5]. Pozostała ona jednak bez wpływu na kształt kościoła, bowiem wg opisu z 1565 r. kościół był skromną drewnianą jednonawową świątynią, małą i ciasną, o czterech oknach w nawie i dwóch w prezbiterium[6]. W opisie tym odnotowano również obecność obrazu Matki Bożej w głównym ołtarzu, co może dziwić, zważywszy na fakt, iż wezwanie kościoła pozostało bez zmian. W ołtarzach bocznych znajdowały się natomiast obrazy „oficjalnych” patronów kościoła: św. Wawrzyńca i (prawdopodobnie) św. Hieronima. Wskazuje to jednoznacznie na rodzący się kult cudownego obrazu, który ostatecznie znalazł wyraz w zasadniczej zmianie wezwania kościoła w poł. XVIII w., już bez św. Hieronima. Kult ten został oficjalnie potwierdzony aktem benedykacji obrazu przez papieża Pawła V w pocz. XVII w., zezwalającym na publiczne oddawanie czci obrazowi[7].

Ten jednonawowy kościół przetrwał, choć nie bez zmian, do 2 ćw. XVII w. Jego remont lubprzebudowa nastąpiła przed 1650 r. za proboszcza Jana Pisarkiewicza, który własnym sumptemwyremontował gontowy dach świątyni i zlecił dostawienie do północnej ściany nawy kaplicyprzeznaczonej na cudowny obraz Matki Bożej[1]. Kolejny duży remont, którego celem byłousunięcie zniszczeń w czasie najazdu Szwedów i wojsk Rakoczego, wykonano w 1659 r. nazlecenie Jana Karola Daniłowicza starosty parczewskiego[2], W tym czasie istniała już północnadrewniana kaplica przeznaczona na cudowny obraz Matki Boskiej, dobudowana ponoć jeszcze wpocz. XVII w. Bardziej prawdopodobna wydaje się jednak dobudowa kaplicy w trakciewspomnianego remontu kościoła. W 1720 r. kaplicę tę zastąpiła nowa, w której umieszczono nowyołtarz z obrazem Matki Bożej, dla którego trzy lata wcześniej złotnik w Lublinie wykonał ze srebrakoszulkę o wadze ok. 5 kg[3]. W 1726 wybudowano nową kruchtę, zaś w 1731 r. ceglaną posadzkęzastąpiono (przykryto?) podłogą z tarcic. Jeszcze w 1733 r. Mikołaj Krzyniecki ufundował ołtarzśw. Józefa, w 1734 r. Jan Kaznowski z Kaznowa sprawił trzy figury grupy „Ukrzyżowania”[4] nabelkę tęczową, a pięć lat później (1738 r.) remontu doczekała się wieżyczka sygnaturki[5]. Mimo tych remontów i modernizacji stan kościoła był zły – „pogniłe” ściany staregokościoła osiadły w gruncie, zaś gontowy dach pilnie wymagał reperacji. Żywy kult obrazu MatkiBożej Ostrowskiej [il.4] zapewniał stały napływ darów – zarówno drobnych wotów (w 1740 r.odnotowano przekazanie przez „Imć Pana Fontanego architekta lubartowskiego” „votum srebrnegoin forma dziecięcia powitego”[6], jak również większych darowizn. Jednakże darem, pozwalającymna budowę nowego murowanego kościoła, godnego rangi sanktuarium Matki Bożej, była sutadarowizna uczyniona w 1748 r. przez wspomnianego już pułkownika Mikołaja Krzynieckiego[7]skarbnika trembowelskiego,


[1] Informacja za G. Piech, Kościół w Ostrowie Lubelskim jako miejsce pielgrzymowania, referat na EDD 2007,Kaznów, 9 września 2007 r., s. 5. Kwestia przebudowy starego, bądź budowy nowego kościoła przed rokiem 650

w dalszym ciągu czeka na naukowe rozstrzygnięcie.

[2] Źródła z epoki nie podają imienia Daniłowicza. S. Jop, dz. cyt., s. 80, Informacja zaczerpnięta z Lustracjiwojewództwa lubelskiego 1661, wyd. H. Oprawko, K. Schuster, Warszawa 1962. Natomiast w archiwumparafialnym przechowywany jest dokument z 1671 r., wystawiony przez Jana Karola Daniłowicza, starostęparczewskiego, przekazującego plac na Tylnym Rynku na powiększenie cmentarza przy kościele szpitalnym pw.

Św. Krzyża.

[3]Connotacja różnych rzeczy sporządzonych – zapis ks. Siarkiewicza z tego roku , poszytdokum. z XVIII w., k. 43. Więcej o tej sukience w oparciu o wspomniany zapis – G. Piech. dz. cyt. s.10.

[4] Opis nie wymienia konkretnych figur, jednakże zgodnie z utrwaloną wówczas tradycją grupę tę tworzyły postacie Jezusa Ukrzyżowanego, Maryi (Matki Jego) i św. Jana Ewangelisty.

[5]Connotacja…, k. 20

[6]Dz. cyt. – zapis z 1740 r. k. 21 – Zob. aneks nr 2, s.

[7] W tymże roku Krzyniecki podarował na kościół sumę 6000 złotych. Wiadomość o tym przekazuje pośrednio spisdokumentów przechowywanych w archiwum parafii, zamieszczony w Inwentarzu fundiinstructiz 1852 r. Obecniebrak tego dokumentu w papierach parafialnych. Być może nie była to jego pierwsza lecz kolejna darowizna na tencel. Wiadomo natomiast o innej donacji z roku 1751 w wysokości 5000 zł. na fundusz dla trębaczy odgrywającychhymn przed obrazem MB. – wiadomość za: G. Piech. dz. cyt., s 12. Portret Krzynieckiego wisiał do k. zeszłegowieku w kościele ostreowskim, ob. przechowywany jest w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach.


[1]Nie jest znany dokładny czas założenia wsi Ostrów, jednakże musiało się to stać nie więcej niż dekadę lat wcześniej,co wnosić można z przywoływanego w literaturze przedmiotu wyjątku z erekcji parafii (1442 r.), wystawionej przezbp. krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego. Fragment ów nawiązuje wprost do podróży biskupa do Wilna zmałoletnim królewiczem Władysławem (Warneńczykiem) przed jego wstąpieniem na tron (1434 r.), w której opisujeprzemianę bagnistych terenów na skraju ówczesnej Puszczy Parczewskiej w zasiedlony obszar, jaka się odbyłajeszcze za życia króla, zmarłego w 1444 r.

[2]Zbiór dokumentów małopolskich, oprac. S. Kuraś, cz. III, Dokumenty z l. 1442-1450, Wrocław, Warszawa, Kraków,1969, dok. 630, s,56. Tekst jest w łacińskim oryginale, polskie tłumaczenie tego fragmentu zamieściła A. Sochacka,Mikroregion ostrowski w średniowieczu – powstanie osady i parafii, [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, praca zb.podred. R. Szczygła, Ostrów Lubelski 1998, s. 33

[3] S. Jop, Ostrów Lubelski w XVII – XVIII w., , [w:] Dzieje Ostrowa Lubelskiego, praca zb. pod red. R. Szczygła,

Ostrów Lubelski 1998, przypis 20, s. 120

[4] „Przyjeżdżając od Lublina ku kościołowi gościńcem, który idzie do miasta, parkan w koło kościoła ciągnący się…”- Inwentarz Kościoła Farnego Ostrowskiego … Roku Pańskiego 1715 … , dokum. z l. 1715-1800 . poszyt, APOL.k. 1. Zob. Aneks 1

[5] Hasło „Ostrów” w: Dzieje Lubelszczyzny, T. III, Słownik historyczno-geograficzny województwa lubelskiego w

średniowieczu, oprac. S. Kuraś, Warszawa 1983, s. 170.

[6] Opis zaczerpnięty z kroniki kościelnej z l. 1945-70 cytuje G. Piech, Kościół w Ostrowie Lubelskim…s. 4

[7] S. Jop, dz. cyt., przypis 164. Informacja taka zawarta jest także w opisie kościoła w „Inwentarzu KościołaFarnego…” z 1715 r. znajdującego się z zbiorze dokumentów parafii w Ostrowie Lubelskim z XVIII w., gdzieczytamy: „Idąc od wielkiego ołtarza ad parte sinistrajest drugi ołtarzyk, albo raczej obraz MariaeMaioris [tj. wtypie obrazu MB Śnieżnej lub Różańcowej z kościoła S, Maria Maggiore w Rzymie – przyp. autora] , któryprzedtym bywał w kaplicy. Na tym obrazie jest sukienka bogata materialna…na nim relikwiarzyków i paciorków,różnych sznurków kilka. Ten obraz benedykowanya Paulo QuintoPontificeMaximo” W tym czasie w kaplicyoczekującej na wstawienie ołtarza zawieszony był tymczasowo inny „kitajem ubrany obraz BeatissimaeMariaeVirginisgratiosae, podobny obrazowi Częstochowskiemu” , Tamże, k. 2 A. Paradoksalnie ciągłość kultu obrazurodzi problem jego tożsamości. Wcześniejsze opisy nie określają niestety techniki malarskiej ostrowskiego obrazu.

Obecny, namalowany na płótnie obraz datowany jest na wiek XVII [Kat.Zab. Szt.w Polsce, s. 50] i choć mocnoprzemalowany, jest niewątpliwie tożsamy z obrazem w ołtarzu głównym, znanym z opisu z poł. XIX w. Zoczywistych względów taka technika obrazu wyklucza jego XVI -, a tym bardziej XV-wieczną metrykę powstania,

bowiem do końca tego wieku obrazy były malowane na podkładzie drewnianym (tablicach). Wiadomo też, iż w1752 r.. wykonana została kopia obrazu, zapewne na płótnie, której późniejsze losy nie są znane. Zaginęła teżsrebrna sukienka, zastąpiona w 1 poł. XIX w. posrebrzaną papierową. Obecna sukienka nie była pierwotnieprzeznaczona dla tego obrazu, czego dowodzą wykroje na twarze i ręce w obecnej sukience nie pasujące do układu

głów i rąk na obrazie. Wyjaśnienie tych wątpliwości wymaga dalszych badań historycznych i konserwatorskich.